پسماند بیمارستانی و روش های مدیریت آن

shape
shape
shape
shape
shape
shape
shape
shape

پسماند بیمارستانی چیست؟

پسماندهای بیمارستانی یا به عبارت صحیح تر Health care waste که می توان به آن پسماند پزشکی نیز اطلاع کرد شامل همه انواع پسماندهایی است که در هر گونه واحد تامین و حفظ سلامت، موسسات پژوهشی و آزمایشگاه ها تولید می شود. این پسماندها از نظر ترکیبات شیمیایی و خصوصیات فیزیکی با پسماندهای عادی تفاوت داشته و مدیریت آن ها نیازمند ملاحظات ویژه ای است. این پسماندها ممکن است حاوی مقادیر زیادی پاتوژن ها، وسایل تیز و برنده، مواد رادیواکتیو و… باشند. به همین دلیل دفع بهداشتی آن ها از اهمیت بسیار بیشتری نسبت به پسماندهای عادی برخوردار است.

 

 

منابع پسماند بیمارستانی

منابع عمده پسماندهای بهداشتی عبارتند از:

  • بیمارستان ها و سایر مراکز بهداشتی
  • آزمایشگاه ها و مراکز تحقیقاتی
  • مراکز سردخانه و کالبد شکافی
  • آزمایشگاه های تحقیقات و آزمایش حیوانات
  • بانک های خون و خدمات جمع آوری
  • خانه های سالمندان برای سالمندان

 

انواع پسماند بیمارستانی

اماکن مختلف بهداشتی-پزشکی پسماندهای مختلفی تولید می کنند. همچنین فعالیت مختلف درمانی-تشخیصی نیز باعث تولید پسماندهایی با خصوصیات مختلف می شوند. بر پایه تخمین های سازمان جهانی بهداشت، در صورت تفکیک مناسب پسماند مراکز درمانی، این پسماندها محتوی 80 درصد پسماندهای عادی مراکز درمانی، 15% پسماندهای پاتولوژیکی و عفونی، 1% اجسام تیزوبرنده ، 3% پسماندهای شیمیایی و دارویی و کمتر از 1% پسماندها مخصوص مواد رادیواکتیو، کپسول‌های گاز، دماسنج‌های جیوه‌ای شکسته و باطری‌های استفاده شده می باشد.

در یک دسته بندی که توسط سازمان جهانی بهداشت (WHO) ارائه شده است، انواع مختلف پسماند مراقبت های بهداشتی به صورت زیر طبقه بندی شده اند:

 

پسماند عفونی:

زباله های آلوده به خون و سایر مایعات بدن (مانند نمونه های تشخیصی دور ریخته شده)، کشت و ذخایر عوامل عفونی ناشی از کارهای آزمایشگاهی (مانند پسماندهای کالبد شکافی و حیوانات آلوده از آزمایشگاه)، یا زباله های بیماران مبتلا به عفونت (مانند سواب، باند و وسایل پزشکی یکبار مصرف)؛

 

پسماندهای پاتولوژیک:

بافت ها، اندام ها یا مایعات انسانی، اعضای بدن و لاشه حیوانات آلوده.

 

پسماندهای تیز:

سرنگ، سوزن، چاقوی جراحی و تیغه های یکبار مصرف و غیره؛

 

پسماندهای شیمیایی:

به عنوان مثال حلال ها و معرف های مورد استفاده برای آماده سازی آزمایشگاهی، ضدعفونی کننده ها، ضدعفونی کننده ها و فلزات سنگین موجود در دستگاه های پزشکی (مانند جیوه در دماسنج های شکسته) و باتری ها.

 

ضایعات دارویی:

داروها و واکسن های تاریخ مصرف گذشته، استفاده نشده و آلوده.

 

ضایعات سیتوتوکسیک:

ضایعات حاوی مواد با خواص ژنوتوکسیک (یعنی مواد بسیار خطرناک که جهش زا، تراتوژن یا سرطان زا هستند)، مانند داروهای سیتوتوکسیک مورد استفاده در درمان سرطان و متابولیت های آنها.

 

پسماندهای رادیواکتیو:

مانند محصولات آلوده به رادیونوکلئیدها از جمله مواد تشخیصی رادیواکتیو یا مواد پرتودرمانی.

 

پسماندهای غیر خطرناک یا عمومی:

پسماندهایی که هیچ خطر بیولوژیکی، شیمیایی، رادیواکتیو یا فیزیکی خاصی ندارند.

 

انواع پسماند بیمارستانی
انواع پسماند مراکز درمانی

 

اثرات بهداشتی پسماندهای بیمارستانی

پسماندهای مراقبت های بهداشتی حاوی میکروارگانیسم های بالقوه مضری هستند که می توانند بیماران بیمارستانی، کارکنان بهداشتی و عموم مردم را آلوده کنند. سایر خطرات بالقوه ممکن است شامل میکروارگانیسم های مقاوم به دارو است که از مراکز بهداشتی به محیط منتقل می شوند.

پیامدهای نامطلوب بهداشتی مرتبط با ضایعات مراقبت های بهداشتی و محصولات جانبی نیز شامل موارد زیر است:

  • جراحات ناشی از وسایل نوک تیز.
  • مواجهه سمی با محصولات دارویی، به ویژه آنتی بیوتیک ها و داروهای سیتوتوکسیک منتشر شده در محیط اطراف، و موادی مانند جیوه یا دیوکسین ها، در حین جابجایی یا سوزاندن ضایعات بهداشتی.
  • سوختگی های شیمیایی ناشی از فعالیت های ضدعفونی، استریلیزاسیون یا تصفیه زباله.
  • آلودگی هوا که در نتیجه انتشار ذرات معلق در طی سوزاندن زباله های پزشکی ایجاد می شود.
  • صدمات حرارتی ناشی از سوزاندن باز و کارکرد زباله سوزهای پزشکی.
  • سوختگی های ناشی از مواد رادیواکتیو.

 

وسایل نوک تیز در پسماند بیمارستانی

در سرتاسر جهان، سالانه 16 میلیارد تزریق انجام می شود. همه سوزن‌ها و سرنگ‌ها به‌طور ایمن دفع نمی‌شوند و خطر آسیب و عفونت و فرصت‌هایی برای استفاده مجدد ایجاد می‌کنند.

تزریق با سوزن‌ها و سرنگ‌های آلوده در کشورهای با درآمد کم و متوسط ​​در سال‌های اخیر به میزان قابل‌توجهی کاهش یافته است که بخشی از آن به دلیل تلاش‌ها برای کاهش استفاده مجدد از دستگاه‌های تزریق است. علیرغم این پیشرفت، در سال 2010، تزریقات ناایمن هنوز مسئول 33800 عفونت HIV جدید، 1.7 میلیون عفونت هپاتیت B و 315000 عفونت هپاتیت C بودند.

فردی که تزریق با یک سوزن آلوده را تجربه می کند به ترتیب 30%، 1.8% و 0.3% در معرض خطر ابتلا به HBV، HCV و HIV قرار دارد.

 

چه افرادی در خطر وسایل نوک تیز قرار دارند؟

خطرات اضافی ناشی از زباله گردی در مکان های دفع زباله و در حین جابجایی و دسته بندی دستی زباله های خطرناک از مراکز بهداشتی و درمانی رخ می دهد. این شیوه ها در بسیاری از مناطق جهان به ویژه در کشورهای با درآمد کم و متوسط ​​رایج است. حمل کنندگان زباله در معرض خطر فوری جراحات ناشی از سوزن و قرار گرفتن در معرض مواد سمی یا عفونی هستند.

در سال 2015، ارزیابی مشترک سازمان جهانی بهداشت و یونیسف نشان داد که فقط بیش از نیمی (58٪) از مراکز نمونه برداری شده از 24 کشور، سیستم های کافی برای دفع ایمن زباله های مراقبت های بهداشتی را دارند.

 

اثرات محیط زیستی پسماند بیمارستانی

تصفیه و دفع زباله های بهداشتی ممکن است به طور غیرمستقیم از طریق انتشار پاتوژن ها و آلاینده های سمی در محیط، خطرات سلامتی را به همراه داشته باشد.

  • دفع زباله های بهداشتی تصفیه نشده در محل های دفن زباله می تواند منجر به آلودگی آب های آشامیدنی، سطحی و زیرزمینی شود، در صورتی که این مکان ها به درستی ساخته نشده باشند.
  • در صورتی که این مواد به روشی مناسب از نظر محیط زیست نگهداری نشوند، تصفیه پسماندهای بهداشتی-درمانی با مواد ضدعفونی کننده شیمیایی می تواند منجر به انتشار مواد شیمیایی در محیط شود.
  • سوزاندن پسماند به طور گسترده انجام می شود، اما سوزاندن ناکافی یا سوزاندن مواد نامناسب منجر به انتشار آلاینده ها در هوا و تولید خاکستر می شود. مواد سوزانده شده حاوی یا تصفیه شده با کلر می توانند دیوکسین ها و فوران ها را تولید کنند که برای انسان سرطان زا هستند و با طیف وسیعی از اثرات نامطلوب سلامتی همراه بوده اند. سوزاندن فلزات سنگین یا مواد با محتوای فلز بالا (به ویژه سرب، جیوه و کادمیوم) می تواند منجر به انتشار فلزات سمی در محیط شود.
  • فقط زباله سوزهای مدرن که در دمای 850 تا 1100 درجه سانتیگراد کار می کنند و مجهز به تجهیزات ویژه تمیز کننده گاز هستند، می توانند با استانداردهای بین المللی انتشار دیوکسین ها و فوران ها مطابقت داشته باشند.
  • جایگزین‌های سوزاندن مانند اتوکلاو، مایکروویو، تصفیه با بخار یکپارچه با اختلاط داخلی، که تشکیل و انتشار مواد شیمیایی یا انتشارات خطرناک را به حداقل می‌رساند، باید در مکان‌هایی که منابع کافی برای راه‌اندازی و نگهداری این سیستم‌ها و دفع زباله‌های تصفیه‌شده وجود دارد در نظر گرفته شوند.

 

پسماند مراکز درمانی در ایران

پسماندهای ویژه طبق قانون مدیریت پسماند، مصوبه 9 خرداد 1383 شامل چند گروه اصلی می باشد. پسماندهای بیمارستانی یکی از مهمترین انواع پسماندهای ویژه محسوب می شود. مهمترین نقیصه در زمینه مدیریت پسماندهای مراکز درمانی در ایران عدم تفکیک یا تفکیک نادرست پسماندها در مبدا (مراکز درمانی) است. پژوهش ها نشان داده که در مراکز درمانی که طرح مدیریت تفکیک اجزاء پسماند در آنها اجرا می‌شود، مقدار پسماندهای خطرناک تولیدی، نسبت به مراکز درمانی که فاقد چنین طرح هایی است، بسیار کمتر می باشد.

 

مشکل اصلی پسماند بیمارستانی در ایران: عدم تفکیک در مبدا

متاسفانه در کشور ایران به دلیل عدم وجود سیستم های مدیریت پسماند مراکز درمانی و همچنین عدم تفکیک اجزاء پسماند، میزان تولید این پسماندها بسیار زیاد بوده و بسیاری از شهرهای کشور را دچار مشکل کرده است. معضل اساسی در زمینه پسماند های بیمارستانی مدیریت آن در مبداء، نحوه جمع آوری و حمل و دفع نهایی  آن می باشد. 

 

تداخل وظایف و مسئولیت های سازمانهای  مسئول

مشکل اصلی در مورد پسماند های بیمارستانی عدم تفکیک اجزای آنها در مبداء می باشد. با پافشاری و پیگیری های وزارت بهداشت تعداد کمی از بیمارستان ها، آن هم به صورت نامناسب و غیر بهداشتی عمل تفکیک را انجام می دهند. گرچه طبق مصوبات مجلس شورای اسلامی، جمع آوری، حمل و دفع پسماند های بیمارستانی به عهده خود تولید کنندگان (بیمارستان ها) است، اما تا هنگامی که بیمارستان ها و مراکز درمانی به تنهایی و رأساً با بستن قرارداد با شرکت های خصوصی این کار را انجام ندهند، شهرداری خود را مؤظف می داند که نسبت به جمع آوری و دفع آن اقدام نماید. با این حال برخی از بیمارستان ها پسماند های عفونی و عادی را با هم جمع آوری و بسته بندی می نمایند. این اقدام حجم کار و هزینه دفع پسماند را بسیار بالا می برد. 

از سوی دیگر هزینه ای که سازمانهای مدیریت پسماند بابت این کار از وزارت بهداشت می گیرد به هیچ وجه متناسب با خدماتی که ارائه می دهد نیست. در حالی که هر روز حدود 50 هزار تن پسماند بیمارستانی در کشور تولید می شود، فقط تعداد معدودی بیمارستان پسماند های خود را ضدعفونی می کنند. 

 

چرا مدیریت پسماند بیمارستانی شکست می خورد؟

معمولا در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران، مدیریت پسماند بیمارستانی به درستی انجام نمی شود. در کشور ما علیرغم مقرراتی که در این زمینه وجود دارد، پسماندهای بیمارستانی در اکثر موارد به درستی حمل، تصفیه و دفع نمی شوند. دلایل شکست در مدیریت پسماند بیمارستان ها را می توان به این صورت برشمرد:

  • عدم آگاهی از خطرات بهداشتی مرتبط با پسماندهای بهداشتی
  • آموزش ناکافی در مدیریت صحیح پسماند
  • نبود سیستم مدیریت و دفع پسماند
  • منابع مالی و انسانی ناکافی
  • اولویت کم موضوع

 

روش های بهبود مدیریت پسماند در بیمارستان

مدیریت ضایعات بهداشتی نیازمند توجه و کوشش بیشتر برای جلوگیری از پیامدهای نامطلوب بهداشتی مرتبط با عملکرد ضعیف، از جمله قرار گرفتن در معرض عوامل عفونی و مواد سمی است.

عناصر کلیدی در بهبود مدیریت پسماند مراقبت های بهداشتی عبارتند از:

  1. ترویج شیوه هایی که حجم پسماندهای تولید شده را کاهش می دهد و تفکیک زباله پیشنهادی را تضمین می کند.
  2. توسعه استراتژی ها و سیستم ها همراه با نظارت و مقررات قوی برای بهبود تدریجی شیوه های جداسازی، تخریب و دفع زباله با هدف نهایی مطابقت با استانداردهای ملی و بین المللی؛
  3. در صورت امکان، ترجیح دادن تصفیه ایمن و سالم از نظر زیست‌محیطی (مثلاً با اتوکلاو، مایکروویو، تصفیه بخار ادغام‌شده با اختلاط داخلی، و تصفیه شیمیایی) به جای سوزاندن زباله‌های پزشکی.
  4. ایجاد یک سیستم جامع، رسیدگی به مسئولیت ها، تخصیص منابع، مدیریت و دفع. این یک فرآیند طولانی مدت است که با پیشرفت های تدریجی تداوم می یابد.
  5. افزایش آگاهی در مورد خطرات مربوط به ضایعات بهداشتی و اقدامات ایمنی
  6. انتخاب گزینه های مدیریت ایمن و سازگار با محیط زیست، برای محافظت از افراد در برابر خطرات هنگام جمع آوری، جابجایی، ذخیره سازی، حمل و نقل، تصفیه یا دفع پسماند.

 

خدمات تخصصی مشاوره مدیریت پسماند مراکز درمانی

بر طبق مطالبی که عنوان شد، بحث مدیریت پسماندهای بیمارستانی یک بحث کاملاً تخصصی است که از تداخل رشته های مهندسی و بهداشت به وجود می آید. در حال حاضر تعداد فزاینده ای از مراکز درمانی هستند که متوجه اهمیت این موضوع شده و برای مدیریت پسماند تولیدی در واحد خود از مشاوره متخصصین استفاده می کنند و تاکنون نتایج بسیار امیدوارکننده ای از این موضوع دریافت کرده اند. نتایجی همچون کاهش حجم پسماندهای تولیدی در بیمارستان، کاهش بار کاری برای جمع آوری و ذخیره سازی پسماندها، کاهش هزینه های بی خطرسازی و هزینه پرسنل و… برخی از نتایج مدیریت صحیح پسماند بیمارستانی است.

شرکت سلامت گستران الماس میهن که توسط جمعی از متخصصین رشته مهندسی بهداشت محیط با مدرک دکتری تخصصی (Ph.D) بنیان گذاری شده به صورت تخصصی و حرفه ای در زمینه مشاوره مدیریت پسماند بیمارستانی فعالیت می کند. این شرکت توانسته با استقرار سیستم های جمع آوری، حمل و نقل، ایمن سازی و دفع پسماند در چندین بیمارستان در سراسر کشور نقش خود را در بهبود سلامت جامعه ایفا کند.

 

خدمات شرکت سلامت گستران در زمینه مشاوره پسماند بیمارستانی

  • ارزیابی سیستم فعلی جمع آوری، حمل و دفع پسماند
  • طراحی یک سیستم مدرن و اختصاصی برای جمع آوری، حمل، ایمن سازی و دفع پسماند
  • استقرار سیستم طراحی شده در مرکز درمانی
  • نظارت بر حسن اجرای برنامه مدیریت پسماند در مرکز و ارائه گزارش

 

می توانید جهت کسب اطلاعات بیشتر در زمینه استفاده از خدمات شرکت سلامت گستران با شماره های شرکت تماس حاصل کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *